Pytanie:

Kapliczki wpisane są do gminnego rejestru zabytków – gmina zawsze je remontowała. Ale nie są one wpisane do wojewódzkiego rejestru zabytków. Pytanie: czy można remontować je z funduszu sołeckiego?

Odpowiedź:

Tak. Do zadań gminy należą sprawy dotyczące ochrony zabytków i opieki nad zabytkami – art. 7 ust. 1 pkt 9 ustawy o samorządzie gminnym. Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami definiuje zabytek jako „nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową” – wpis do wojewódzkiego rejestru nie jest zatem bezwzględnym warunkiem uznania za zabytek.

Gminna ewidencja zabytków, o której mowa w art. 22 ust. 4 i 5 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, stanowi zbiór kart adresowych zabytków nieruchomych z terenu gminy. Ujęciu w niej podlegają zarówno zabytki wpisane do rejestru, jak i zabytki znajdujące się w wojewódzkiej ewidencji zabytków, a oprócz tego również inne zabytki nieruchome wyznaczone przez wójta (burmistrza) w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem budynków.

Okoliczność znajdowania się kapliczek w gminnej ewidencji zabytków świadczy zatem o tym, że ich zabytkowy charakter został zaakceptowany (potwierdzony) przez wojewódzkiego konserwatora zabytków (nie spotkał się z jego zastrzeżeniami) – jeżeli zachowano tryb wpisu na podstawie porozumienia, jak to wynika z art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy. Remonty takich obiektów, jako uznanych za zabytki, mogą być zatem finansowane z budżetu gminy mimo nieujęcia w wojewódzkim rejestrze zabytków.

Zgodnie z art. 1 ust 3 Ustawy o funduszu sołeckim środki funduszu przeznacza się na realizację przedsięwzięć, które zostały zgłoszone we wniosku, są zadaniami własnymi gminy, służą poprawie warunków życia mieszkańców i są zgodne ze strategią rozwoju gminy. W art. 7 ust. 1 pkt. 13 Ustawy o samorządzie gminnym do zadań własnych gminy należą sprawy związane z cmentarzami gminnymi. Kościół prafialny należy do parafii i działania polegające na ulepszeniu poruszania się w jego obrębie należą do wydatków, które powinny być realizowane z funduszy parafialnych. Co innego gdy chodzi o wywóz śmieci czy uprzątnięcie nieczystości zargażających mieszańcom sołectwa.

W piśmie o sygnaturze RPG/47/2009 skierowanym do Regionalnej Izby Obrachunkowej w Lublinie, Wójt Gminy Puchaczów zadał następujące pytanie: czy realizacja przez sołectwo z terenu gminy zadania obejmującego budowę parkingu na działce należącej do parafii jest zasadna o dofinansowanie ze środków pochodzących z budżetu gminy (w ramach funduszu sołeckiego)?

W opinii Regionalnej Izby Obrachunkowej w Lublinie z 30 września 2009 roku nie jest to możliwe.

Odpowiedź RIO (sygnatura RIO-I-420/65/09) dotyczy również innych pytań o fundusz sołecki: czy można dofinansować z funduszu sołeckiego budowę ołtarza bądź przeznaczyć środki na remont kościoła?

„Odnośnie zamiaru sfinansowania ze środków funduszu sołeckiego budowy parkingu na działce należącej do parafii – wydatek taki nie ma związku z zadaniami gminy. Dokonanie wydatków ze środków pochodzących z budżetu gminy na rzecz Kościoła nie ma podstaw prawnych, gdyż budowa obiektów na terenach należących do innych podmiotów prawnych nie należy do zadań własnych gminy wynikających z art. 7 ustawy o samorządzie gminnym, nie znajduje również uzasadnienia w przepisach art. 43 ustawy z 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 29, poz. 154), z którego wynika, że inwestycje sakralne i kościelne są finansowane ze środków własnych kościelnych osób prawnych (parafii).”

Na naszej stronie odpowiadaliśmy już na pytania dotyczące:

– finansowania oświetlenia wokół kościoła

– prac remontowych wokół zabytkowego kościoła

– zagospodarowania terenu parafii.

We wszystkich przypadkach zwracamy uwagę, iż przenaczenie środków może zostać zakwestionowane przez organy nadzoru, co podkreślone zostało również w uchwale Regionalnej Izby Obrachunkowej w Katowicach z 31 lipca 2008 r. (sygn. akt 75/XVIII/08).

Fundusz sołecki nie może być przeznaczony na remont kaplicy. Ewentualna możliwość przeznaczenia funduszu sołeckiego na budowle religijne następuje w wypadku wpisania danej nieruchomości do rejestru zabytków, przy czym takie przedsięwzięcie musiałoby być i tak zgodne z warunkami określonymi w art. 1 ust. 3 ustawy o funduszu sołeckim.

Ochrona zabytków i opieka nad zabytkami jest zadaniem własnym gminy, zaś Art. 81. ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami określa, że dotacja na prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane przy zabytku wpisanym do rejestru może być udzielona przez organ stanowiący gminy, powiatu lub samorządu województwa, na zasadach określonych w podjętej przez ten organ uchwale. Wobec czego wskazanie we wniosku, że sołectwo zamierza przeznaczyć środki funduszu na prace przy zabytku nie wyłącza obowiązku stosowania procedury wymaganej przez art. 81 ustawy o o ochronie zabytków i ochronie nad zabytkami w celu przekazania parafii dotacji na ten cel. Jeżeli parafia nie złoży w danym roku wniosku wymaganego zasadami udzielania dotacji, to organ wykonawczy nie ma prawa wydatkować tych środków. Tak więc z jednej strony sołectwo musi złożyć wniosek w którym określa przekazanie środków na dany cel a z drugiej parafia musi złożyć wniosek o dotację na dane przedsięwzięcie na zasadach określonych w uchwale rady gminy. Następnie rada gminy rozpatruje wniosek parafii i udziela bądź nie udziela dotacji na przedsięwzięcie zawarte do realizacji we wniosku.
Reasumując, wydatkowanie środków z funduszu sołeckiego na przedsięwzięcia związane z ochroną zabytków jest zgodne co do zasady z ustawą o funduszu sołeckim i jako takie mogą być ponoszone. Inną kwestią pozostaje finansowanie prac przy kościele zabytkowym, tu konieczne jest uchwalenie przez radę gminy zasad udzielania dotacji na cele związane z ochroną i opieką nad zabytkami i złożenie przez parafię stosownego wniosku. To zaś, czy dane przedsięwzięcie zostanie przeznaczone do dofinansowania i nie zostanie zakwestionowane przez instytucje nadzoru, zależy w dużej mierze od szczegółów prac przy zabytku. W tym konkretnym przypadku istnieje możliwość, że wyłożenie kostką brukową ganku wokół kościoła może zostać zakwestionowane przez organ nadzoru jako nie mieszczące się w w pojęciu prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane o których mowa w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

W pierwszym z dwóch paneli składających się na program seminarium wziął udział przedstawiciel Stowarzyszenia Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich (SLLGO), Karol Mojkowski.  W trakcie wystąpienia przedstawione zostały podejmowane przez SLLGO działania związane z tematem funduszu sołeckiego. Na działania te składają się m.in. poradnictwo w dziedzinie dostępu do informacji publicznej oraz kwestii związanych z realizacją funduszu sołeckiego. Podejmujemy również pracę lokalną w wybranych gminach województwa mazowieckiego. Prezentując naszą pracę staramy się, aby przedstawić punkt widzenia, w którym fundusz sołecki jest jak najbliżej mieszkańców gmin wiejskich oraz miejsko-wiejskich!

Jeden z elementów prezentacji stanowiła propozycja interpretacji danych zebranych przez Mazowiecki Urząd Wojewódzki – dane dotyczyły stanu podejmowania przez rady gmin uchwał o wyodrębnianiu funduszu sołeckiego w województwie mazowieckim w 2009 roku, czyli w pierwszym roku obowiązywania Ustawy o funduszu sołeckim. Informacje dostępne są pod adresem: http://www.mazowieckie.pl/urzad/wspolpraca_z_samorzadami_Spotkania_-_pazdziernik_-_listopad_2009_r.html. 

Wystąpieniu osób uczestniczących w pierwszej części seminarium, pana Ireneusza Niewiarowskiego – prezesa KSS, pani Anny Kurowskiej – przedstawicielki Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego oraz Karola Mojkowskiego z SLLGO towarzyszyła dyskusja moderowana przez pana Feliksa Januchtę ze Stowarzyszenia Sołtysów Ziemi Kieleckiej.

Głosy sołtysów i samorządowców dotyczyły m.in. następujących kwestii związanych z funkcjonowaniem funduszu sołeckiego: stopnia zaangażowania mieszkańców w tworzenie funduszu sołeckiego – tego dlaczego bywają nie zaangażowani, jak to zmienić. Powoływano się na przykłady z przeszłości (prace wykonywane tak w ramach czynu społecznego jak i po prostu – wspólnie, razem we wsi). Inne głosy dotyczyły kwestii zwrotu 10, 20 bądź 30% wartości funduszu sołeckiego jaki otrzymuje gmina z budżetu państwa – dlaczego nie są to wyższe zwroty, dlaczego nie można łączyć środków sołectw lub przesuwać ich z jednego roku kalendarzowego na drugi. Pytanie o możliwość dokonywania zmian w funduszu sołeckim podniosło kwestię funkcjonowania funduszu sołeckiego jako części budżetu gminy. Jeden z dyskutantów zwrócił również uwagę na kwestię rozliczania funduszu sołeckiego, porównując go z rozliczaniem środków pozyskiwanych z programów Unii Europejskiej. W trakcie dyskusji padł również głos bardzo krytyczny, wzywający do całkowitej zmiany prawa dotyczącego funduszu sołeckiego. Artykułowano problem własności wspólnot wiejskich, posługując się konkretnym przykładem możliwości wykonania projektu drogi, znajdującej się na terenie – prawnie nie ukonstytuowanej – wspólnoty wiejskiej. Uczestnicy zastanawiali się również jak ewentualnie można uprościć mechanizm funduszu sołeckiego. Jako przykład podano konieczność wcześniejszego zaplanowania działań realizowanych z funduszu sołeckiego. Przedstawiciel urzędu gminy zwrócił uwagę na konieczność przygotowania samorządów – władz i samych urzędów gmin do zadań, jakie stanęły przed nimi w związku z realizacją Ustawy o funduszu sołeckim.

Druga część seminarium 29 maja poświęcona była tematyce Odnowy Wsi, poprowadzona została przez pana Jarosława Lisieckiego. Obszerna relacja z seminarium znajduje się na stronie Krajowego Stowarzyszenia Sołtysów pod adresem: http://www.kss.org.pl.

Podstawowym problemem związanym z odpowiedzią na postawione pytanie jest kwestia określenia zadania publicznego, jakie byłoby realizowane poprzez wykonanie wskazanych prac. Z pytania nie wynika bowiem cel, w jakim zagospodarowanie terenu miałoby nastąpić. Mając na uwadze, że ławki i kosze na śmieci nie są przedmiotami trwale związanymi z gruntem, byłyby one w dalszym ciągu własnością gminy i mogłyby być w każdej chwili zdemontowane. Zwiększa to szanse na możliwość poniesienia wydatku z budżetu. Zawarcie umowy na bezpłatne użyczenie placu jest okolicznością stwarzającą dodatkowe możliwości w zakresie uzasadnienia realizacji zadania gminy – z umowy powinno bowiem wynikać, w jakim celu plac jest użyczany (jakie zadanie gmina ma zamiar realizować w związku z uzyskaniem prawa dostępu do tego placu), na jaki okres i jakie będą dalsze losy zainstalowanego wyposażenia.

Rafał Trykozko, ekspert w zakresie finansów publicznych, autor Komentarza do ustawy o funduszu sołeckim (Taxpress, Warszawa, 2009)

Pytanie nie precyzuje, czy chodzi o oświetlenie terenu wokół kościoła, czy też o iluminację (podświetlenie) samego obiektu.
W odniesieniu do podświetlenia reprezentacyjnych obiektów na terenie
gminy kwestia dopuszczalności ich finansowania ze środków budżetowych
jest różnie oceniana przez regionalne izby obrachunkowej.

Niekiedy są one uznawane za wydatki mające związek z zadaniami w zakresie promocji gminy. Można też znaleźć przykłady ich kwestionowania. Jak orzekła RIO w Katowicach w uchwale z 31 lipca 2008 r. (sygn. akt 75/XVIII/08), wydatek taki nie ma związku z zadaniami gminy. Uzasadnianie oświetlenia takich obiektów ze środków gminy jako zwiększającego bezpieczeństwo mieszkańców również nie znalazło akceptacji Izby. Podobne wnioski należałoby odnieść do wykonania instalacji oświetleniowej terenu wokół kościoła.
Mając na uwadze omówione wątpliwości, należy stwierdzić, że wniosek dotyczący oświetlenia terenu powinien być bezwzględnie odrzucony przez wójta (burmistrza), natomiast w odniesieniu do podświetlenia obiektu decyzja wójta (burmistrza) powinna być podjęta w oparciu o doświadczenia dotyczące podejścia organów kontroli do dokonywania tego typu wydatków. Jeżeli były one dotychczas oceniane jako niemające żadnego związku z zadaniami gminy, to uchwała zebrania wiejskiego nic w tym zakresie zmienić nie może.

Rafał Trykozko, ekspert w zakresie finansów publicznych, autor Komentarza do ustawy o funduszu sołeckim (Taxpress, Warszawa, 2009)