Wybory w sołectwie

Statut sołectwa powinien korespondować z potrzebami lokalnej społeczności oraz uwzględniać aktualny stan prawny. Wpływ na to mają nowo wybrane organy sołectwa.

Wybory organów jednostki pomocniczej gminy: sołtysa oraz rady sołeckiej

Podstawowym dokumentem regulującym kwestię wyborów organów jednostki pomocniczej gminy jest Ustawa o samorządzie gminnym (usg) z dnia 8 marca 1990 roku. Reguluje ona jednak zasady wyboru organu wykonawczego sołectwa (sołtysa) oraz organu wspomagającego (rady sołeckiej) w sposób bardzo ogólny. W art. 36 ust. 2 usg ustawodawca wskazał, że sołtys oraz członkowie rady sołeckiej wybierani są w głosowaniu tajnym, bezpośrednim, spośród nieograniczonej liczby kandydatów, przez stałych mieszkańców sołectwa uprawnionych do głosowania. Natomiast w pozostałym zakresie określającym zasady i tryb wyborów Ustawa o samorządzie gminnym w art. 35 ust. 3 pkt 2 odsyła do statutów sołectw, w tym między innymi w kwestii długości trwania kadencji organów sołectwa, a co za tym idzie: czasu organizacji wyborów.

Wyborca i kandydat

Czynne prawo wyborcze przysługuje stałym mieszkańcom sołectwa uprawnionym do głosowania. Poza elementem stałego zamieszkania osoba wybierająca musi być uprawiona do głosowania. 

Czynnego prawa wyborczego nie można uzależniać od zameldowania. Dlatego należy uznać, że każdy mieszkaniec, który zamieszkuje na terenie sołectwa z zamiarem stałego pobytu będzie uprawnionym do głosowania przy spełnieniu drugiego warunku. Mieszkańcami uprawnionymi do głosowania są osoby, które w dniu głosowania skończyły osiemnasty rok życia i zostały wpisane do rejestru wyborców.

Ustawa reguluje możliwość zgłaszania kandydatur do organów sołectwa spośród nieograniczonej liczby kandydatów, co powoduje możliwość zgłaszania kandydatów w dowolnej chwili, o ile nie jest to regulowane statutem sołectwa. Należy podkreślić, żestatut sołectwa nie może uzależniać biernego prawa wyborczego wyłącznie do kandydatur zgłoszonych podczas zebrania wiejskiego. Każda kandydatura zgłoszona wraz oświadczeniem o zgodzie kandydata (czy to złożonym pisemnie, czy osobiście) musi być brana pod uwagę. Nie można również ograniczyć biernego prawa wyborczego ze względu na wiek.

Przepis art. 36 ust. 1 i 2 usg wprowadza rozróżnienie pomiędzy zebraniem wiejskim jako organem uchwałodawczym sołectwa, a uprawnionymi mieszkańcami do głosowania. W statucie sołectwa kompetencja wyborcza nie może zostać przypisana zebraniu wiejskiemu, ponieważ będzie to naruszenie prawa. Ustawa powierza wybór organów sołectwa mieszkańcom. Przykładowo, niezgodnym z prawem będzie zapis o brzmieniu: wyboru sołtysa i rady sołeckiej dokonuje zebranie wiejskie spośród nieograniczonej liczby kandydatów w bezpośrednim głosowaniu tajnym, zwykłą większością głosów. Odwołanie następuje w tym samym trybie.

Wszyscy zainteresowani

Istotną kwestią dla organizacji i przebiegu wyborów do organów jednostek pomocniczych gminy są uregulowania dotyczące rejestru wyborców. Pamiętać należy, iż zgodnie z art. 34 ust. 2 ustawy z dnia 16 lipca 1998 roku Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw – tekst jednolity z dnia 14 września 2010 roku (Dz. U. Nr 176, poz. 1190) do rejestru wyborców stosuje się przepisy ustawy  z dnia 12 kwietnia 2001 roku  Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej – tekst jednolity z dnia 3 października 2007 roku (Dz. U. Nr 190, poz. 1360).

WAŻNE: Do najczęściej podnoszonych nieprawidłowości dotyczących wyborów organów jednostki pomocniczej gminy należą: brak jawności i przejrzystości procesu informowania, organizacji oraz przebiegu wyborów, brak odpowiednich uregulowań w statutach sołectw bądź ich niezgodność z prawem, różnorodna interpretacja terminów określonych w ustawach i aktach prawa miejscowego regulujących kwestię wyborów organów sołectwa przez organy gminy lub sołectwa.

Zgodnie z przepisem art. 12 ust. 2 i 3 Ordynacji wyborczej do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej wyborcy stale zamieszkujący na obszarze gminy bez zameldowania na pobyt stały wpisywani są do rejestru, jeżeli złożą w tej sprawie pisemny wniosek w urzędzie gminy. Przepis ten stosuje się odpowiednio do wyborcy nigdzie niezamieszkałego, przebywającego stale na obszarze gminy. Dlatego też uprawnionym do głosowania w sołectwie będzie w tym wypadku osoba, która dopełniła tego warunku i złożyła wniosek o wpisanie do rejestru wyborców (tak też WSA we Wrocławiu w wyroku z dnia 30 września 2008 r. w sprawie o sygn. akt III SA/Wr 393/08).

Jawność w BIP Należy również zwrócić uwagę na jawność działania jednostek pomocniczych, w tym procedury wyborczej zgodnie z przepisami regulującymi dostęp do informacji publicznej. Bezwzględnie organy sołectw będą podlegały obowiązkowi jawności wynikającej z art. 61 Konstytucji RP i Ustawy o dostępie do informacji publicznej. Każdy dokument wytworzony w ramach wykonywania działań przez organy sołectwa oraz ewentualnie powołaną zgodnie ze statutem komisję skrutacyjną będą jawne. Udostępnieniu podlegać będzie również lista obecności z zebrania wiejskiego. Mimo częstego braku w statutach sołectwa regulacji zapewniających warunki techniczne do dochowania jawności procedury wyborczej to na podstawie przepisów powszechnie obowiązujących każdy może dowiedzieć się o podejmowanych działaniach organów sołectwa.

Ustawa wskazuje również na dwa dodatkowe warunki wyborów: bezpośredniość i tajność. O ile bezpośredniość wyborów nie musi być szczegółowo uregulowana w statutach sołectw, przy założeniu, że rada gminy uchwalając statut sołectwa nie naruszy tej zasady, o tyle ważnym wydaje się zapewnienie tajności głosowania. W związku z obowiązkiem zapewnienia możliwości głosowania wszystkim uprawnionym mieszkańcom, kwestia zachowania tajności w zależności od wyboru sposobu przeprowadzania wyborów musi zostać szczegółowo uregulowana w statucie sołectwa.

Zastrzeżenia do wyniku wyborów

Co dzieje się, gdy mieszkańcy sołectwa mają zastrzeżenia do wyniku wyborów? Ustawa o samorządzie gminnym nie zawiera przepisów odnoszących się do możliwości tak zwanego protestu wyborczego odnośnie wyborów sołtysa. Wydaje się, że możliwości uregulowania procedury kwestionowania wyborów w wypadku naruszenia zasad i trybów wyborów w sołectwie winna być uregulowana w statucie sołectwa w oparciu o kryterium nadzoru i kontroli organów jednostki pomocniczej (art. 35 ust. 3 pkt 5 usg), czy też kontroli jednostek pomocniczych zgodnie z art. 18 ust. 2 pkt 7 usg. Tak więc odpowiedź jak postępować w przypadku chęci zgłoszenia protestu wyborczego powinna znajdować się w statucie sołectwa.

Sądy administracyjne podniosły, że nawet w przypadku braku regulacji odnoszących się do protestu wyborczego w statucie sołectwa, czynności wyborcze będą podlegały kontroli zgodnie z ogólnymi zasadami powszechnie obowiązującego prawa, w tym wypadku w/w art. 18 ust. 2 pkt 7 usg (tak też WSA we Wrocławiu w wyroku z dnia 30 września 2008 r. w sprawie o sygn. akt III SA/Wr 8/08 oraz WSA w Rzeszowie w wyroku z dnia 22 lutego 2008 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Rz 412/07).

W tym miejscu warto podkreślić, iż działanie organów jednostek pomocniczych gminy nie podlega zaskarżeniu na podstawie art. 101 usg. Mimo że w niektórych wyrokach sądy administracyjne dopuszczały taką możliwość, to należy zwrócić uwagę na dwa aspekty. Po pierwsze, w przepisie art. 101 usg (również 101a) możliwość zaskarżenia dotyczy organów gminy. W art. 11 a usg wskazano dwa organy gminy: radę gminy oraz wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Dlatego też przepis art. 101 nie ma zastosowania do organów jednostek pomocniczych gminy (tak m. in. WSA w Kielcach w Postanowieniu z dnia 30 lipca 2007 r. sygn. akt II SA/Ke 543/07).

Najczęstsze nieprawidłowości

Brak jawności i przejrzystości procesu wyborczego, począwszy od nieprzejrzystej procedury procesu informowania, organizowania, przeprowadzania wyborów, jak i udostępniania informacji publicznej związanej z procesem wyborczym, to główne przyczyny niepowodzenia wyborów do organów sołectwa –  mierzone niskim zainteresowaniem mieszkańców tak po stronie wybierających jak i kandydatów oraz niską jakością debaty publicznej dotyczącej problemów sołectwa bądź wręcz jej brakiem. Zniechęca to także lokalną społeczność do brania udziału w wyborach, a tym samym do zaangażowania się w pracę organów jednostki pomocniczej. A to może być przesłanką likwidacji jednostki pomocniczej gminy.

Kto jest uprawniony do głosowania Równie ważny problem zgłaszany przez mieszkańców sołectw to ustalenie jaki mieszkaniec jest rzeczywiście uprawniony do głosowania. Jak wyżej zostało wskazane to muszą być mieszkańcy stale przebywający na terenie danego sołectwa i wpisani do rejestru wyborców. Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 16 lipca 1998 roku Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw rejestr wyborców prowadzony przez urząd gminy jest jawny i każdy może się z nim zapoznać. Tym samym to na poziomie statutu sołectwa powinno być uregulowane w jaki sposób podczas przeprowadzania wyborów na sołtysa przygotowuje się listę uprawionych do głosowania w celu weryfikacji.

Powyższe kwestie powinny być precyzyjnie opisane w statutach sołectw. Ich niezgodne z prawem zapisy rodzą szereg problemów. Warto podkreślić, że statut sołectwa stanowi odzwierciedlenie jakości debaty publicznej mającej miejsce tak w radzie gminy jak i w samym sołectwie. Dobrze, aby był to statut korespondujący z potrzebami lokalnej społeczności oraz uwzględniający aktualny stan prawny, do czego winny się przyczynić nowo wybrane organy sołectwa.

 

Powyższy tekst ukazał się w dwutygodniku samorządowym „Wspólnota”