Drogi publiczne, ich budowa, remontowanie, czy odśnieżanie nadal pozostają jednym z głównych wyzwań jednostek samorządu terytorialnego w Polsce. Koszty związane z utrzymaniem dróg to sumy niebagatelne, stanowiące w wielu gminach większość wydatków inwestycyjnych zaplanowanych na dany rok. Równocześnie okazuje się, że przeniesienie kompetencji zarządczych na inną jednostkę samorządu terytorialnego jest czasem jedyną możliwością, aby zadbać o drogę tak, żeby mieszkańcy mogli z niej bezpiecznie korzystać. Dotyczy to zarówno działań inwestycyjnych w pasie drogi, jak też takich obowiązków, jak odśnieżanie.

Kwestie związane z drogami publicznymi reguluje Ustawa drogach publicznych z 21 marca 1985 roku. Przy zawieraniu porozumień dotyczących przeniesienia kompetencji warto szczegółowo zapoznać się z podstawami prawnymi takiej umowy, jak też zwrócić uwagę na wszystkie szczegóły, ich omówienie i zawarcie w umowie. Ważne aby obie strony wiedziały na co się decydują, jakie są ich możliwości, prawa i obowiązki dotyczące zarządzania daną drogą.

Charakter drogi publicznej

Drogi publiczne, ze względu na funkcje w sieci drogowej, dzielą się na następujące kategorie:

•    drogi krajowe
•    drogi wojewódzkie
•    drogi powiatowe
•    drogi gminne.

Jeżeli drogi, parkingi oraz place przeznaczone do ruchu pojazdów nie zostały zaliczone do żadnej z kategorii dróg publicznych i nie są zlokalizowane w pasie drogowym tych dróg, należą do kategorii dróg wewnętrznych (art. 8 ust.1 Ustawy). Podjęcie przez radę gminy uchwały w sprawie nadania nazwy drodze wewnętrznej wymaga uzyskania pisemnej zgody właścicieli terenów na których jest ona zlokalizowana.

Kto zarządza drogą publiczną

Drogami publicznymi, ze względu na ich charakter, zarządzają odpowiednio:

•    dla dróg krajowych – Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad (GDDKiA)
•    dla dróg wojewódzkich – zarząd województwa
•    dla dróg powiatowych – zarząd powiatu
•    dla dróg gminnych – wójt (burmistrz, prezydent miasta).
     
Ustawa o drogach publicznych przewiduje trzy formy przekazujące zarząd nad drogami innym podmiotom przez uprawnione do tego jednostki. Są to:

• porozumienia między jednostkami samorządu terytorialnego, bądź między jednostkami a Skarbem Państwa, reprezentowanym przed GDDKiA. Ten rodzaj porozumienia reguluje w szczególności wzajemne rozliczenia finansowe między stronami. 
• umowa o partnerstwie publiczno-prywatnym – partner prywatny może wykonywać zadania zarządcy jednak tylko w ograniczonym zakresie, nie może na przykład opracowywać planów rozwoju sieci drogowej. 
• powołanie spółki specjalnego przeznaczenia – drogowa spółka specjalnego przeznaczenia pełni funkcję zarządcy drogi krajowej na zasadach określonych w Ustawie o drogowych spółkach specjalnego przeznaczenia z dnia 12 stycznia 2007 roku oraz umowie, o której mowa w art. 6 ust. 1 tej Ustawy.

Porozumienie dotyczące przekazania kompetencji zarządzania drogą

W związku z funduszem sołeckim najbardziej interesuje nas temat porozumień dotyczących przekazywania kompetencji zarządzania drogami między jednostkami samorządu terytorialnego. Porozumienia takie mogą dotyczyć :

•    przekazania zarządu nad całą drogą innej jednostce samorządu terytorialnego
•    wykonywania czynności sezonowych związanych z drogą, na przykład jej odśnieżania
•    działań inwestycyjnych.

Porozumienia pomiędzy jednostkami samorządu terytorialnego dotyczące przekazania zarządu dróg w ponad połowie przypadków dotyczą przejęcia przez gminę zadania związanego z odśnieżaniem dróg. W dalszej kolejności są to porozumienia związane z inwestycjami na drogach. Do rzadkości należą porozumienia dotyczące przekazania całości zarządu nad drogą. Najczęściej porozumienia zawierane są pomiędzy powiatem a gminą, co uzasadnione jest intensywniejszą współpracą powiatu i gminy niż województwa i gminy, nie wyklucza to jednak możliwości zawierania porozumień pomiędzy tymi jednostkami.

Co powinno znaleźć się w tekście porozumienia

Zawierając porozumienie, warto pamiętać o podstawowych elementach, które powinny zostać w nim jasno określone. Porozumienie między jednostkami samorządu terytorialnego dotyczące przeniesienia kompetencji zarządzania drogą powinno zawierać:

•    określenie podmiotu przekazującego i podmiotu przejmującego
•    określenie przejmowanego przedmiotu – konkretna droga lub jej konkretny odcinek
•    określenie jakie prawa i obowiązki spoczywają na stronach
•   dookreślenie sposobu finansowania i prowadzenia rozliczeń finansowych – kto, w jaki sposób  i w jakim terminie pokrywa koszty przejętego zarządu
•    określenie osób upoważnionych do zawarcia porozumienia
•    określenie celu porozumienia – na przykład inwestycje lub odśnieżanie dróg w okresie zimowym
•    informację na temat okresu, na który zawiera się porozumienie
•  dookreślenie która ze stron uczestniczy w odbiorach częściowych projektu oraz na jakich warunkach nastąpi przekazanie inwestycji na rzecz przekazującego
•   możliwość zawarcia aneksu do umowy w przypadku pojawienia się wyjątkowych okoliczności, jak na przykład klęska żywiołowa, czy długotrwałe opady śniegu
•    warunki rozwiązania umowy, w przypadku gdy przestanie ona satysfakcjonować jedną ze stron
•    określenie sposobu kontroli wykonania inwestycji, czy przedsięwzięcia przez powierzającego
•   określenie podmiotu odpowiedzialnego cywilnie wobec osób trzecich za ewentualne roszczenia związane z niewykonaniem lub niewłaściwym wykonaniem powierzonego zadania

Przekazanie środków

Przekazanie środków finansowych na wykonanie zadania jest konieczne w sytuacji gdy, na przykład, powiat zwróci się do gminy o przejęcie zadania, a gmina wyrazi zgodę. W sytuacji gdy to gmina występuje do powiatu z prośbą o zawarcie porozumienia, na przykład budowy chodnika przy drodze powiatowej przebiegającej przez gminę, tak być nie musi. Gmina może bowiem być zmuszona sama wyłożyć całość środków na budowę chodnika. Ponadto gmina na podstawie art. 74 ust. 1 Ustawy o samorządzie gminnym może zawierać porozumienia międzygminne w sprawie powierzenia jednej z nich określonych przez nie zadań publicznych. Gmina wykonująca zadania publiczne objęte porozumieniem przejmuje prawa i obowiązki pozostałych gmin, związane z powierzonymi jej zadaniami, a gminy te mają obowiązek udziału w kosztach realizacji powierzonego zadania.

Kto z kim może zawierać porozumienia

Gmina ma więc możliwość zawierania stosownych porozumień zarówno z gminami jak i powiatem, czy województwem. Natomiast powiat może jedynie przekazać zarząd drogi gminie, bądź też przejąć zarząd drogi wojewódzkiej. Z ustaw ustrojowych wynika bowiem, że możliwość zawierania porozumień jest ograniczona. Porozumienia pomiędzy jednostkami samorządu terytorialnego nie mogą być przekazaniem zadań „w górę” czyli przejęciem przez powiat zadań należących do gminy, na przykład  zarządzania i modernizacji dróg gminnych przez powiat. Oznacza się, że jedynie gmina może przejąć zarząd nad drogą powiatową lub wojewódzką. Na podstawie art. 74 ust. 1 Ustawy o samorządzie gminnym gmina może również zawrzeć porozumienie z inną gminą, w którym będzie mogła przejąć lub powierzyć zadanie własne z zakresu zarządzania drogami. Powiat nie może natomiast przejąć zadania gminy – przeczyłoby to zasadzie pomocniczości, na której zbudowany jest polski samorząd.

Zachęcamy do zapoznania się z całością analizy dotyczącej porozumień związanych z przejmowaniem zarządu nad drogami publicznymi. Pełny artykuł Jak gmina może zarządzać drogą powiatową – podstawy prawne porozumienia dotyczącego przeniesienia kompetencji zarządczych można znaleźć tutaj oraz w załączniku pod tekstem.