Ustawa z 20 lutego 2009 roku o funduszu sołeckim reguluje sposób w jaki przebiegać ma wyodrębnianie z budżetów gminnych środków, o których przeznaczeniu decydować będą mieszkańcy sołectw. Wprowadzenie funduszu sołeckiego ma przyczynić się do wzrostu aktywności społecznej mieszkańców sołectw i zwiększenia liczby inicjatyw obywatelskich.

Założenia ustawodawcy opierają się na doświadczeniach, które pokazują, że tego typu rozwiązania są naprawdę skuteczne. Punktem wyjścia do wprowadzenia funduszu była również diagnoza, że potencjał jednostek pomocniczych gminy, w tym wypadku sołectw, pozostaje niewykorzystany, że mimo wieloletniego już doświadczenia z funkcjonowaniem samorządu terytorialnego, jego najmniejsze jednostki pozostają bardzo często bez znaczenia.

Proces decydowania o tym na co wydane zostaną w danej miejscowości środki z funduszu sołeckiego ma być zaprojektowany w ten sposób, żeby włączać oraz dawać poczucie wpływu również przedstawicielom tych grup, które zazwyczaj są w danej społeczności odsuwane od życia publicznego, czy nawet społecznego. Mogą to być, zależnie od sytuacji - kobiety, mężczyźni, przedstawiciele grup etnicznych i religijnych, czy też ludzie starsi lub młodzież. Aby jednak ta koncepcja została wprowadzona w życie w sposób skuteczny i właściwy, bardzo ważne jest, żeby osoby odpowiedzialne za jej realizację miały możliwość zdobycia odpowiedniej wiedzy, zapoznania się z dotychczasowym doświadczeniem i dobrymi praktykami. Z tego powodu, aby od samego początku wesprzeć proces wprowadzania funduszu sołeckiego w polskich gminach, SLLGO zaczęło realizować projekt Budżet obywatelski – uczestnictwo w tworzeniu budżetu na poziomie lokalnym. Realizacja projektu rozpoczęła się z początkiem maja 2009 roku, jest rozpisana na dwa lata i finansowana ze środków Trust for Civil Society in Central and Eastern Europe.

Dotychczasowe polskie doświadczenia związane z  wprowadzaniem różnego typu lokalnych funduszy przeznaczanych bezpośrednio na sołectwa pokazują, że choć proces wprowadzania funduszy jest długotrwały i trudny, w efekcie przynosi ogromne korzyści.

Takie przykłady zostały przedstawione miedzy innymi w wydanym przez MSWiA poradniku dotyczącym ustawy o funduszu sołeckim. Znamy również inne przykłady sukcesu wprowadzania funduszy sołeckich w polskich gminach, miejsca, gdzie różne formy funduszu funkcjonują od wielu, wielu lat. Ponieważ jednak doświadczenia te nie zostały wcześniej zebrane i przedstawione w sposób praktyczny, postanowiliśmy zająć się również tym tematem. Chcemy pokazać jak faktycznie wyglądają dotychczasowe polskie dobre praktyki w gminach gdzie fundusz sołecki działa od lat i których władze uważają wprowadzenie takiego rozwiązania za sukces - w jaki sposób powstawały takie inicjatywy, jak były przyjmowane na samym początku przez mieszkańców i co zmieniało się przez lata.

Pochodzące z różnych części świata doświadczenia związane z podobnymi  rozwiązaniami, przede wszystkim z budżetem partycypacyjnym, pokazują, że zaangażowanie mieszkańców w podejmowanie decyzji na temat wydawania pieniędzy publicznych umacnia ich poczucie współodpowiedzialności za rozwój wsi czy miasta, a co za tym idzie chęć i potrzebę udziału w innych działaniach związanych z rozwojem i dobrem wspólnym. Tego typu inicjatywy często pojawiają się lokalnie, a ponieważ zazwyczaj kończą się sukcesem i mają realny wpływ na poprawę jakości życia mieszkańców, są podejmowane również przez władze na poziomie centralnym.

Jedną z przyczyn dla których zdecydowaliśmy się rozpocząć realizację projektu Budżet obywatelski  jest zagrożenie, że zanim władze i mieszkańcy przyzwyczają się do funkcjonowania funduszy sołeckich, wykształcą się złe praktyki związane z ich wprowadzaniem – takie jak chociażby przejmowanie głosu decydującego o przeznaczeniu środków przez grupy interesu, wykluczanie pewnych grup z możliwości brania udziału w podejmowaniu decyzji, czy całkowity brak informowania mieszkańców o całym procesie. Może to spowodować zniechęcenie mieszkańców, którzy raz biorąc udział w procesie, nieprzynoszącym im żadnej korzyści i w ogóle żadnego realnego efektu, w kolejnym roku nie będą chcieli się angażować.

Kolejnym zagrożeniem, związanym tym razem z formą ustawy, jest możliwość rezygnacji z funduszu sołeckiego zaledwie po jednym roku jego funkcjonowania – uchwała o wyodrębnieniu funduszu sołeckiego musi być bowiem podejmowana przez radę gminy co roku. Równocześnie wszystkie doświadczenia związane z angażowaniem mieszkańców w proces podejmowania decyzji na temat wydawania publicznych pieniędzy wymagają czasu – pierwsza edycja bardzo rzadko jest spektakularnym sukcesem. Dlatego najlepiej jest rozpisywać takie programy od razu na minimum 2-3 lata – zapewnia to odpowiednią perspektywę zarówno mieszkańcom, jak i władzom, pozwala na bardziej dalekosiężne planowanie.

Obowiązująca ustawa nie pozwala jednak na takie długoterminowe rozwiązania. Istnieje więc możliwość, że władze już po roku zrezygnują z wyodrębniania funduszu sołeckiego, uznając go za nieskuteczny, podczas gdy mieszkańcy w tak krótkim czasie mogą jeszcze nie wyrobić sobie zdania na temat całej inicjatywy i swojej w niej roli.

Niewątpliwie już sama formuła funduszu sołeckiego może być narzędziem aktywizacji mieszkańców wsi, jak również budowania ich poczucia współodpowiedzialności za rozwój miejscowości. Dyskusje o potrzebach, problemach społecznych i budżecie, które towarzyszą podejmowaniu decyzji na temat zadań na które mają być przeznaczone środki, stwarzają również doskonałą okazję podnoszenia świadomości mieszkańców co do szans i możliwości rozwojowych wsi i gminy, struktury budżetu lokalnego oraz działania władz samorządowych w ogóle. Dlatego jest ważne, żeby ustawa zdała egzamin w praktyce – nawet jeśli nie wprowadza ona doskonałych rozwiązań, jest na pewno dobrym krokiem na drodze do poprawy życia mieszkańców na naprawdę lokalnym poziomie, krokiem w stronę rozwoju partycypacji, integracji lokalnych społeczności.

Wprowadzenie funduszu sołeckiego jest również krokiem w stronę realizacji postulatów dobrego rządzenia, które jest naczelną zasadą funkcjonowania samorządu gminnego. Dobre rządzenie to  przede wszystkim partycypacja społeczna, jawność działań władzy, rządy prawa oraz włączanie w procesy decyzyjne tych, którzy tradycyjnie są z nich wykluczeni.

Stowarzyszenie Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich