Zaproponowany  temat przyciągnął szerokie grono uczestników i uczestniczek. Wśród nich znalazły się zarówno sołtyski i sołtysi z wielu stron Polski, jak i osoby pracujące w instytucjach administracji publicznej oraz lokalni działacze i działaczki. Publiczność aktywnie zaangażowała się w dyskusję. Od początku nie ulegało wątpliwości, że wszyscy uczestnicy przywieźli ze sobą interesujące doświadczenia, którymi chcieli się podzielić. Dyskusje dotyczyły przede wszystkim tematów wynikających z codziennej praktyki.

Przybyłych gości powitała prezeska SLLGO. Katarzyna Batko-Tołuć stwierdziła, że podejmowanie decyzji na temat wydatkowania publicznych pieniędzy wydaje się być idealnym tematem angażującym zainteresowanie mieszkańców. W ramach projektu Budżet Obywatelski, stowarzyszenie przez rok przyglądało się wprowadzaniu w życie ustawy o funduszu sołeckim (z 20 lutego 2009). Seminarium stanowiło okazję do podsumowania zdobytej wiedzy, przyjrzenia się temu, co wydarzyło się w temacie funduszu sołeckiego do tej pory oraz do porozmawiania o tym, co warto i należy robić w dalszej perspektywie.

Spotkanie ludzi z różnych środowisk potrzebne było m.in. po to, aby porozmawiać o tym, jak założenia twórców ustawy mają się do jej praktycznej realizacji.
 
Panel Ustawa o funduszu sołeckim – różne perspektywy

Obrady zaczęły się od panelu Ustawa o funduszu sołeckim – różne perspektywy, w którym głos zabrało dwóch prelegentów – Ireneusz Niewiarowski, senator Rzeczpospolitej Polskiej i prezes Krajowego Stowarzyszenia Sołtysów oraz Rafał Trykozko, ekspert z zakresu finansów publicznych, autor Komentarza do ustawy o funduszu sołeckim.

Wystąpienie Ireneusza Niewiarowskiego

Ireneusz Niewiarowski przedstawił ustawę jako swoistą „cegiełkę w systemie”, element szerszej reformy, która ma na celu dokończenie decentralizacji i wzmocnienia samorządu lokalnego. Reforma została zapoczątkowana przez rząd PO-PSL  kilka miesięcy po wygranych wyborach parlamentarnych, jesienią 2007 roku. Ustawa o funduszu sołeckim wydaje się  być głównym elementem tej reformy, który został wprowadzony w życie. Celem jej wprowadzenia – według Ireneusza Niewiarowskiego - było podkreślenie znaczenia sołectwa jako jednostki pomocniczej gminy, przekazanie tej jednostce większych praw i możliwości oraz zaproponowanie narzędzia angażowania mieszkańców w życie publiczne.

Sołectwo jest posiadającą ogromny potencjał lecz niedocenioną jednostką administracyjną w polskim systemie samorządowym. To właśnie sołectwa i ich mieszkańcy mają możliwość najskuteczniejszego realizowania działań związanych ze zmianą na terenach wiejskich. Ustawa dała ramy prawne takim działaniom, wzmacniając wprawdzie instytucję sołectwa, wciąż jednak nie przekazując mu samodzielności.

Warto pamiętać w tym miejscu, że zgodnie z zasadą pomocniczości sołectwa (i inne jednostki pomocnicze gminy), powinny przejmować kolejne zadania od wyższych szczebli administracji samorządowej. Fundusz sołecki w założeniu miał stworzyć taką możliwość.

Senator Niewiarowski uznał, że ustawa jest sukcesem środowiska, które walczyło o jej wprowadzenie od wielu lat - przy zmieniających się rządach i pomysłach na konkretne rozwiązania prawne w tej dziedzinie. Prelegent mówił tu przede wszystkim o planowanej niegdyś obligatoryjności wyodrębniania funduszu sołeckiego przez gminy, które to rozwiązanie było szeroko krytykowane, jako ograniczające niezależność gmin i w związku z tym niezgodne z konstytucją. Idea powstałej ustawy, jak również jej szczegółowe rozwiązania zostały oparte o doświadczenia pochodzące z kraju i zagranicy.

Oceniając dotychczasowe działanie ustawy, Ireneusz Niewiarowski stwierdził, że będzie  można mówić o jej sukcesie, o ile faktycznie wyzwoli ona  ludzką inicjatywę, która przejawia się w lokalnych spotkaniach, dyskusjach i działaniach – tak na poziomie gminy, jak i sołectwa.  Jak dotąd doświadczenie pokazuje, że  - przynajmniej w niektórych miejscach - ustawa spełnia swoje zadanie.

Ireneusz Niewiarowski  podkreślił wyraźnie konieczność prowadzenia stałego monitoringu wprowadzania ustawy, ze względu na fakt, że jest to rozwiązanie nowatorskie i jego realizacja może pójść w różnych kierunkach. Równie ważna w tym kontekście jest edukacja sołtysów i przedstawicieli gminy oraz zapewnienie różnorodnego wsparcia w ramach prowadzonych działań – chociażby w postaci gromadzenia dobrych praktyk, które można rozpowszechniać i na których można się opierać.

Poruszona została również kwestia dalszej pracy nad ustawą – przykładowo przyjrzenia się jej po dwóch latach funkcjonowania celem ewentualnej zmiany niektórych przepisów. Pomysł ten wydaje się rozsądny i praktyczny, pozostaje jedynie pytanie, czy będzie wykonalny.

Senator Niewiarowski podkreślił na koniec, że fundusz sołecki jest praktycznym testem dla władz gminnych, na ile chcą rzeczywiście działać na rzecz mieszkańców, jest to bowiem dobre narzędzie stymulujące lokalny rozwój, potencjalnie angażujące w realizację konkretnych działań dużo więcej, niż tylko niewielkie środki finansowe  z gminnego budżetu.

Wystąpienie Rafała Trykozko

Drugi prelegent, Rafał Trykozko, podkreślił, że fundusz sołecki to nie tylko idea oparta o minione doświadczenia, lecz przede wszystkim żywe prawo, które jest realizowane na co dzień w różnych miejscach Polski. Odnosząc się do zamierzeń twórców ustawy i jej faktycznych przepisów, Trykozko stwierdził, że poprzednich projektów związanych z funduszem nie dałoby się umieścić w obecnie obowiązującym w Polsce systemie prawnym. Dzisiejsze rozwiązanie jest więc o tyle optymalne, o ile jedynie możliwe. W swoim wystąpieniu Rafał Trykozko skoncentrował się na faktycznych i potencjalnych zagrożeniach prawnych, które wynikają z kolejnych przepisów ustawy.

Po pierwsze podkreślił obligatoryjność przyjęcia przez radę gminy corocznej uchwały w sprawie wyodrębnienia lub niewyodrębnienia funduszu sołeckiego z budżetu gminy. Zdaniem naszego eksperta, konieczność odniesienia się do tej kwestii przez radę gminy wynika  zarówno wprost z tekstu ustawy, jak i jest zgodna z jej duchem. Co warto tutaj podkreślić, takie podejście do sprawy nie wydaje się być popularne. Pojawiają się i są szeroko rozpowszechniane opinie, że podjęcie uchwały w sprawie wyodrębnienia funduszu sołeckiego nie jest konieczne, że niepodjęcie uchwały jest równoznaczne z podjęciem uchwały o niewyodrębnieniu.

Podniesione wyżej wątpliwości są tym bardziej ciekawe, jeżeli spojrzymy na nie w zaproponowanej przez Rafała Tryzkozko interpretacji ducha ustawy. Temat ten nie był szerzej poruszany podczas seminarium. W opinii zespołu www.funduszesoleckie.pl zasługuje na szczególną uwagę, ze względu na duże znaczenie dla funkcjonowania całej ustawy obecnie oraz w przyszłości.

Rafał Trykozko podkreślił, że zapisanie w ustawie zwrotu kosztów poniesionych w ramach funduszu dla wielu gmin stanowi niewątpliwie zachętę, aby w ogóle zainteresować się tematem funduszu sołeckiego. Równocześnie, idąc ścieżką ducha ustawy – nie zawiera ona żadnych gwarancji zabezpieczających przed zakusami na sołeckie pieniądze: już wiadomo, że w niektórych gminach, gdzie fundusz został wyodrębniony, pojawiają się naciski ze strony przedstawicieli gminy na co należy wydać pieniądze, do jakiej większej inwestycji należy się dołożyć. Z tego punktu widzenia, jak podkreślił prelegent, istotnym wydaje się być przepis o niemożliwości zmieniania wniosku dotyczącego środków sołeckich po jego złożeniu. W ten sposób, zmniejsza się ryzyko sugerowania wydatków – może mieć ono miejsce jedynie w terminie do 30 września każdego roku. O tyle trudno jest dokładać wtedy do czegokolwiek, jako że w tym terminie nie ma jeszcze projektu budżetu na rok kolejny.

Autor Komentarza do ustawy o funduszu sołeckim podkreślił, że ograniczenia formalne związane z funkcjonowaniem funduszu sołeckiego są koniecznością – służą temu zarówno sformalizowany wniosek, jak i zorganizowanie zebrania wiejskiego w odpowiednim terminie. Są to, zdaniem Rafała Trykozko, te elementy, które pozornie problematyczne, faktycznie zapewniają przejrzystość całego procesu. Co ważne jest chociażby z punktu widzenia trzymania się realizacji wniosku w takiej formie, w jakiej uchwaliło go zebranie wiejskie.

Kolejny punkt dotyczył zwiększania kwoty funduszu przypadającej na dane sołectwo. Padła sugestia, że warto zapisać wyraźnie w ustawie możliwość zwiększenia funduszu o dowolną właściwie kwotę – zależnie od możliwości i potrzeb danej gminy. Możliwość taka istnieje, jednak nigdzie w ustawie nie mówi się o niej bezpośrednio. Powoduje to, że niektóre gminy są wręcz skłonne odrzucać fundusz realizowany według obowiązującej ustawy, ponieważ wcześniej ich sołectwa dysponowały, na przykład większymi środkami. Zapisanie w ustawie możliwości poszerzenia środków funduszu mogłoby pomóc rozwiązać ten problem.

Pozostaje pytanie, kiedy można zwiększać środki funduszu – czy przed uchwaleniem wniosku, w momencie jego uchwalenia, czy też w dowolnym momencie wygodnym dla gminy? Odpowiedź eksperta była tutaj jednoznaczna – kwotę, już powiększoną, warto określić w momencie podawania kwoty bazowej, czyli do 31 lipca każdego roku. Spowoduje to, że fundusz sołecki nie zmieni swojego charakteru, a zmieni się jedynie wysokość kwot, którymi fundusz dysponuje.

Panel Fundusz sołecki, a  animacja lokalna

Wystąpienie Grażyny Dudek

Druga część seminarium nosiła tytuł Fundusz sołeckie, a  animacja lokalna. Jako pierwsza prelegentka wystąpiła Grażyna Dudek, sołtyska wsi Nowiny Wielkie, z gminy Witnica. Położona w województwie lubuskim gmina Witnica znana  jest z tego, że od 2000 roku funkcjonuje w niej fundusz sołecki (od 2009 roku na zasadach wyznaczonych przez nową ustawę). Również w bieżącym roku,rada gminy podjęła uchwałę o wyodrębnieniu funduszu sołeckiego. Władze gminy od wielu lat przedstawiają historię sukcesu, jaki odniósł fundusz sołecki w Witnicy, podkreślając, że proces adaptacji nowego rozwiązania trwał latami, początkowo wyglądając zupełnie inaczej.

Pani Grażyna opowiedziała nam o wielu inicjatywach pojawiających się w gminie Witnica oraz w sołectwie Nowiny Wielkie. Inicjatywy te związane są zarówno z życiem społecznym, jak i rozwojem gospodarczym czy agroturystyką. Lista była naprawdę imponująca. Następnie, przytaczając garść liczb i konkretnych informacji na temat działania funduszu sołeckiego w Witnicy na przestrzeni ostatnich lat, pani Grażyna wyraźnie zaznaczyła, że najważniejszym efektem przyznania witnickim sołectwom pieniędzy jest zmiana – zmiana w aktywności mieszkańców, w liczbie pomysłów i inicjatyw, które mieszkańcy próbują realizować. Aktywność mieszkańców systematycznie rośnie!

Wystąpienie Eweliny Wołoszyk

Kolejną prelegentką była Ewelina Wołoszyk, która pracowała jako liderka projektu Pyrzycka Akademia Zmiany. W ramach PAZ zorganizowano serię szkoleń dla sołtysów z gminy Pyrzyce, podczas których podnosili oni swoje umiejętności w związku z pełnioną przez siebie rolą sołtyska/sołtyski oraz uczyli się jak pracować z funduszem sołeckim (efektywnie i w taki sposób, żeby podjęta decyzja naprawdę odzwierciedlała wolę i potrzeby mieszkańców!).

Szkolenia dotyczyły animacji lokalnej, pracy na rzecz zmiany, prawnych ram wprowadzania i realizacji funduszu sołeckiego, jak również pracy metodą projektową. Następnym krokiem po serii szkoleń było zapewnienie wsparcia soltysom i sołtyskom podczas organizowania spotkań z mieszkańcami. Odbyły się po 2 spotkania w każdym z 13 sołectw uczestniczących w szkoleniach.

Przy okazji kolejnych szkoleń i spotkań sołtysi stopniowo poznawali siebie nawzajem oraz swoje miejscowości, co związne było również z funkcją integracyjną i budowało poczucie wspólnoty uczestników programu. Kolejne szkolenia i spotkania w sołectwach organizowane były w wiejskich świetlicach i innych miejscach zaproponowanych przez mieszkańców wsi.

O spotkaniach informowano wszystkich mieszkańców, starając się dotrzeć do każdego. Do wszystkich domów dostarczano ulotki zawierające informacje na temat planowanego spotkania. Ulotki zawierały również szczegóły dotyczące tego, jakiej wysokości jest kwota, która przypada na dane sołectwo i o której przeznaczeniu mieszkańcy będą mogli sami zadecydować. Podczas spotkań rozmawiano o konkretach – najpierw diagnozowano najistotniejsze problemy danej miejscowości, potem były one analizowane pod kątem finansowym. Na drugim z kolei spotkaniu mieszkańcy podejmowali decyzję na temat tego, który z podanych projektów zostanie wybrany do realizacji. Wyceny poszczególnych zgłoszonych projektów dokonywali sami mieszkańcy biorąc tym samym odpowiedzialność za proces w którym brali udział.

Organizatorzy przywiązywali dużą wagę do informowania – po pierwszym spotkaniu, mającym charakter mniej formalny rozpowszechniano wśród jego uczestników informacje na temat tego, co zostało wypracowane podczas  spotkania. Kolejne spotkanie miało już formalny charakter zebrania wiejskiego – wtedy była podejmowana decyzja o ostatecznym wyborze projektu do realizacji. Przy wsparciu Pyrzyckiej Akademii Zmiany odbyło się 39 spotkań w sołectwach, w których łącznie wzięło udział 450 osób. Więcej szczegółów na temat działań zrealizowanych w pyrzyckich projektach można znaleźć w publikacji Pyrzyckiej Akademii Zmiany Zmieniam, bo potrafię.

Wystąpienie Szymona Osowskiego

Jako ostatni głos podczas seminarium zabrał Szymon Osowski, koordynator projektu Pyrzycka Akademia Zmiany oraz ekspert prawny Stowarzyszenia Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich. Na początku skoncentrował się na największych zagrożeniach dla prawidłowej realizacji ustawy o funduszu sołeckim -  jego zdaniem należy do nich wywieranie nacisku na mieszkańców sołectw i sołtysów, jeśli chodzi o charakter wydatków z funduszu i konkretne przeznaczenie tych pieniędzy. Ten temat poruszał wcześniej również Rafał Trykozko – z doświadczeń wynika, że problem pojawia się często, w różnych częściach kraju. Według Szymona Osowskiego najlepszym nań lekarstwem jest edukacja – zarówno mieszkańców, jak i sołtysów, tak aby znali swoje prawa i możliwości, które daje im ustawa oraz jej umocowanie w szerszym systemie prawnym. Istotna jest możliwość czerpania wiedzy z różnych źródeł oraz możliwość przedstawiania swoich problemów i wspólnego poszukiwania rozwiązań.

Mówiąc o świadomości swoich podstawowych praw Szymon Osowski podał przykład  sołtysów z Pyrzyc, którzy po lekturze statutów swoich sołectw odkryli, ile faktycznie mają praw z racji pełnionej przez siebie funkcji i jakie możliwości stoją przed nimi w kontakcie z władzami gminy. Już sama ta wiedza często zmienia układ sił, powoduje, że osoby stojące na czele sołectw wiedzą w jaki sposób mogą dbać o interesy swojej miejscowości i jej mieszkańców, niezależnie od układu sił politycznych w danej gminie.

Jako otwarta propozycja pojawił się systemowy program wsparcia wprowadzania funduszu sołeckiego. Nie da się ukryć, że ustawa w dużej mierze pozostała jedynie prawem, o którego prawidłową realizację nie ma kto się zatroszczyć. Za uchwaleniem ustawy nie poszły bowiem żadne środki, które byłyby przeznaczone na samo wsparcie wprowadzania funduszu sołeckiego. Jak wyraźnie podkreślił Szymon Osowski, w takim programie nie chodziłoby jedynie o przeprowadzenie odpowiedniej liczby szkoleń, nie można bowiem zostawiać ludzi po szkoleniach samym sobie. Tego rodzaju edukacja musi być dłuższym procesem, o ile nie nieustającą pracą.

Kończąc swoją wypowiedź koordynator Pyrzyckiej Akademii Zmiany powiedział, że jego zdaniem zdecydowanie warto pracować z funduszem sołeckim tak, aby nie zmarnować najlepszego od kilku dziesiątków lat narzędzia animacji lokalnej. Należy budować silne wspólnoty, tak aby sołtysi i mieszkańcy mogli być dla siebie nawzajem wsparciem.

Gorące dyskusje nad funduszem

Podczas dyskusji, która zajęła znaczną część seminarium, padały przede wszystkim pytania dotyczące konkretnych problemów i dylematów związanych z wprowadzaniem funduszu sołeckiego w poszczególnych gminach. Szerokie pole do popisu mieli tutaj szczególnie Rafał Trykozko i Szymon Osowski, którzy odpowiadali na szczegółowe kwestie dotyczące przyjmowania uchwał przez rady gminy i konstruowania wniosków przez sołectwa. Okazało się, że różne Regionalne Izby Obrachunkowe mają często sprzeczne opinie dotyczące konkretnych wydatków, co również stanowi problem systemowy. Koniecznym wydaje się ustalenie jednolitej wykładni na temat tego jakie wydatki mogą być pokryte ze środków funduszu sołeckiego, a jakie nie.

Szerokie zainteresowanie jakie wzbudziło seminarium Po co nam ustawa o funduszu sołeckim? pokazuje, że temat funduszu sołeckiego jest naprawdę gorący, że trafia w zainteresowania i potrzeby ludzi zajmujących się polską wsią w ramach różnego rodzaju działalności. Wydaje się koniecznym stworzenie forum dyskusji i możliwości spotkań, podczas których można będzie dalej wymieniać się doświadczeniami i wspólnie pracować nad ulepszaniem proponowanych przez ustawę rozwiązań. Perspektywy zarysowane przez prelegentów występujących podczas seminarium dają nadzieję, że również zmiany w obecnie obowiązującej ustawie będą możliwe. Jest szansa, że będą to zmiany wynikające z praktycznych doświadczeń, a co za tym idzie, zmiany na lepsze.

Wydaje się, że podczas seminarium udało się poruszyć najistotniejsze kwestie związane z wprowadzaniem funduszu sołeckiego w minionym roku – pierwszym roku funkcjonowania tego rozwiązania według ustawy z 20 lutego 2009 r. Jednak dyskusja dopiero się rozpoczyna, to był pierwszy krok. Niewątpliwie po tym, jak zakończy się realizacja projektów finansowanych z funduszu sołeckiego w roku 2010, przyjdą nowe refleksje, nowe praktyczne przykłady i kolejne inspirujące doświadczenia.

Serdecznie zapraszamy do zapoznania się z materiałami z seminarium – tymi przygotowanymi przez prelegentki i prelegentów, jak i nagraniami audio i video.