Uchwalenie przez Sejm Ustawy o funduszu sołeckim daje możliwość ożywienia szeroko rozumianej demokracji, a w szczególności demokracji lokalnej na najniższym, podstawowym szczeblu. Myślę, że to właśnie było nadrzędnym celem ustanowienia funduszu sołeckiego. Społeczeństwo polskie jest nadal w niewielkim stopniu przekonane o sile demokracji, o tym, że to my, ludzie, decydujemy o naszej przyszłości poprzez wybór przedstawicieli. Politycy niestety niejednokrotnie zapominają tuż po wyborach o tym, co dla nas jest ważne i o czym mówili podczas kampanii wyborczej. Instytucja funduszu sołeckiego jest jednym z narzędzi współudziału obywateli w rządzeniu – decydowaniu o przeznaczeniu środków publicznych. Niestety każda zmiana ma to do siebie, że wzbudza kontrowersje. Tak samo jest z funduszem sołeckim. Rządzący najczęściej zarzucają funduszowi sołeckiemu, że przyczynia się on do rozdrabniania budżetu, co w zależności od spojrzenia może być prawdą. Ja jednak stoję na stanowisku, że fundusz sołecki nie powoduje rozdrobnienia  budżetu.

Co niesie ze sobą fundusz sołecki?
Rządzący wskazują, że uchwalenie funduszu sołeckiego to dodatkowe kilkanaście lub kilkadziesiąt zadań dla, i tak już obciążonych, pracowników. Sądzę, że te zadania nie obciążają dodatkowo urzędników pracą, tylko jasno pokazują jakie zadania mają być wykonane, na przykład za pieniądze przeznaczone w budżecie na bieżące utrzymanie dróg. Dzieje się tak ponieważ nic nie sprzyja realizacji zadań tak, jak jasno i precyzyjnie określony cel. Łatwiej jest pracownikowi przygotować i przeprowadzić naprawę pięciu czy dziesięciu odcinków dróg, gdy ma jasno określone, o które drogi chodzi. Dużo mniej efektywne jest zastanawianie się i czekanie na, często polityczne, dyspozycje rządzących, którą drogę i w jakim zakresie będzie miał wyremontować. Dzięki takiemu podejściu budżet zaczyna w pewnej mierze działać jako budżet zadaniowy – w proponowanym budżecie znajdują się zapisy jasno określające zadania, które mają zostać zrealizowane.

Wiele zależy od przyjętego sposobu zarządzania urzędem w kontekście wyodrębnienia funduszu sołeckiego. W pierwszym przypadku jeden lub kilku pracowników zostaje oddelegowanych do realizacji zadań z funduszu sołeckiego (osobiście nie popieram tego sposobu, nie ma bowiem możliwości, żeby jeden pracownik znał całe spektrum spraw: potrafił dobrze przygotować festyn i remont drogi). W drugim przypadku każdy z referatów czy wydziałów urzędu realizuje te zadania z funduszu sołeckiego, które normalnie i tak ma w swoich obowiązkach – wydział budownictwa remontuje świetlice, a wydział drogownictwa remontuje drogi.

Moim zdaniem zadania z funduszu sołeckiego to nic innego jak tylko dookreślenie zadań zapisanych w budżecie gminy w odpowiednich paragrafach, które i tak bardzo często zostałyby wykonane, jednak bez bezpośredniego udziału społeczeństwa.

Z uwagi na niewielkie kwoty jakie ustawodawca przewidział dla sołectw (średnio kilka, kilkanaście tysięcy złotych na sołectwo),  nie są one wydawane na skomplikowane inwestycje, tylko na małe sprawy najczęściej związane z bieżącym utrzymaniem dróg, świetlic, czy placów zabaw. A więc zadań, na które i tak powinny znaleźć się środki. Jeśli nie zostałby wyodrębniony fundusz sołecki to wójt w swoim budżecie miałby zaplanowane na przykład sto tysięcy złotych na bieżące utrzymanie dróg. Środki te zostałyby wykorzystane na remonty odcinków, uznanych przez wójta za najpilniejsze, na podstawie jego własnej wiedzy i doświadczenia oraz ewentualnej pomocy pracownika urzędu. W sytuacji gdy mamy do czynienia z funduszem sołeckim, nastąpi dookreślenie na jakie konkretnie zadanie zostaną wydane pieniądze z paragrafu –„bieżące utrzymanie dróg”. Uchwały zebrań wiejskich określą, że środki z funduszu sołeckiego zostaną przeznaczone przykładowo: piętnaście tysięcy złotych na zakup kamienia na remont drogi x w sołectwie y, czternaście tysięcy na zakup kamienia na remont drogi l w sołectwie t .

To, czego obawiają się, moim zadaniem, rządzący to utrata możliwości autokratycznego podejmowania decyzji na co wydać pieniądze. Minusem takiego myślenia jest to, iż wydaje się im, że ich decyzje pomagają w realizacji potrzeb danej miejscowości, a przecież lepiej gdy sami mieszkańcy stwierdzą i powiedzą co chcą, aby było zrobione. Nie możemy dopuszczać do sytuacji w których ktoś decyduje za kogoś. Kwestia realizacji zadań z funduszu sołeckiego na pewno ma tu też duże znaczenie. Najczęściej zadania realizowane są przez pracowników urzędu, przy małym angażowaniu społeczeństwa. Stopniowo  jednak zmienia się to na lepsze – właśnie dzięki środkom z funduszu sołeckiego, powodując większe zaangażowanie mieszkańców nie tylko w realizację zadań ale przede wszystkim w podejmowanie decyzji, w próby rozwiązywania problemów w ich sołectwach.

Podsumowując, można powiedzieć, że fundusz powoduje:

- dookreślenie zabezpieczonych w budżecie pieniędzy, poprzez dokładne wskazanie zadań na jakie mają być wydane, a nie jego rozdrobnienie. Argument o rozdrobnieniu nie broni się ponieważ budżet to i tak zlepek kilkuset zadań – wydatków
- samoistne częściowe przejście z budżetu „klasycznego” w „zadaniowy”
- usprawnienie pracy urzędników – wiedzą jakie mają zadania do wykonania
- realizację zadań przy współpracy z mieszkańcami, przy ich pełnej akceptacji
- budowanie lokalnej demokracji . 

Czego oczekują mieszkańcy?
W dyskusjach o funduszu sołeckim często pojawia się również argument, że suma wszystkich pieniędzy w skali całej gminy,  które przeznaczone są na realizację zadań finansowanych w ramach funduszu sołeckiego, może zostać wydana na jedno konkretne, duże zadanie, a nie na wiele małych. W takim wypadku należy zadać pytanie: czego oczekują mieszkańcy? Realizacji jednego zadania, z którym się nie będą identyfikować, czy kilku małych które sami określili jako niezbędne, potrzebne im w ich społecznościach? Warto podkreślić, że pieniądze na te małe zadania najczęściej są zapisane w paragrafach budżetu i nie można ich przesunąć na inwestycje. Zazwyczaj i tak na utrzymanie wykonanych inwestycji przeznacza się znacznie mniej pieniędzy, niż faktycznie potrzeba.

Nie rozdrobnienie, a pomnożenie
Za funduszem sołeckim przemawia również to, że pieniądze sołeckie często powodują chęć poszukiwania przez społeczeństwo innych środków, aby założony cel został zrealizowany wcześniej lub w większym zakresie rzeczowym. Mamy tu do czynienia z montażem finansowym i poszukiwaniem dodatkowych pieniędzy. Dzieje się tak na przykład w Wielkopolsce gdzie realizowany jest konkurs „Małej Odnowy Wsi” , który stwarza sołectwom możliwość otrzymania dodatkowych środków finansowych na zadanie, częściowo finansowane z funduszu sołeckiego.

Zawsze znajdą się zwolennicy jak i przeciwnicy funkcjonowania funduszu sołeckiego. Wszystkie argumenty przeciwne funduszowi moim zdaniem biorą się z niechęci włodarzy do „dzielenia” się władzą. Wynika to z uwarunkowań politycznych poprzedniej epoki, która przyzwyczaiła nas do centralnego zarządzania, jak również niechęci do brania odpowiedzialności za realizowane zadania, które są wynikiem „cudzych” decyzji. Argumentem koronnym za wdrażaniem funduszu sołeckiego, tak jak napisałem powyżej, jest konieczność budowania lokalnej demokracji, oraz aktywizowania społeczeństwa w myśl zasady: Co społeczeństwo może zrobić jeszcze dla Gminy, a nie co Gmina musi zrobić dla Społeczeństwa.

Andrzej Olszewski - od 2006 wójt gminy Aleksandrów Kujawski, powiat aleksandrowski, województwo kujawsko-pomorskie